Retinopatia cukrzycowa (łac. retinopathia diabetica), czyli cukrzycowa choroba oczu, to choroba siatkówki, która rozwija się z powodu wysokiego poziomu cukru we krwi, który wraz z wysokim ciśnieniem tętniczym prowadzi do zaburzenia mikrokrążenia, niedokrwienia i uszkodzenie bariery krew-siatkówka oraz degeneracji włókien nerwowych.

Najważniejszą, ale nie jedyną przyczyną pojawienia się retinopatii cukrzycowej jest przewlekłe wysokie stężenia glukozy we krwi, czyli złe wyrównanie metaboliczne cukrzycy. Inne czynniki ryzyka to:

• długi czas trwania cukrzycy,
• nadciśnienie tętnicze,
• duże stężenia lipidów (cholesterol, triglicerydy) w surowicy krwi,
• okres dojrzewania,
• niewydolność nerek z albuminurią i niedokrwistością, współistnienie nefropatii cukrzycowej,
• operacja zaćmy,
• uwarunkowania genetyczne,
• okres ciąży u kobiet z tzw. cukrzycą przedciążową, to jest u których cukrzyca pojawiła się przed zajściem w ciążę,
• palenie tytoniu,
• otyłość.

W początkowej fazie rozwoju retinopatia cukrzycowa przebiega bezobjawowo. Choroba nie odbija się na ostrości i komforcie widzenia, choć w badaniu okulistycznym mogą pojawiać się zmiany na dnie oka.

Zauważalne objawy choroby najczęściej pojawiają się dopiero wtedy, gdy ta jest zaawansowana. Dokucza stopniowo nasilające się gorsze widzenie, upośledzenia widzenia w ciemności, a także mroczki i plamki przed oczami.

Obserwuje się pękanie naczyń krwionośnych, mikrotętniaki, obrzęk plamki, wybroczyny, wysięki i wylewy krwi do ciałka szklistego, a także tworzenie się nowych i nieprawidłowych naczyń krwionośnych, które mają większą tendencję do pękania i krwotoków. Możliwy jest obrzęk czy odwarstwienia siatkówki. Jeśli dojdzie do pęknięcia naczynia i krwotoku lub odwarstwienia siatkówki, dochodzi do nagłej utraty wzroku.

Retinopatię cukrzycową dzieli się na: nieprolifercyjną (dawniej określana jako prosta) i proliferacyjną. O ile retinopatia nieproliferacyjna oznacza zmiany mniej zaawansowane i niezagrażające utratą wzroku, o tyle proliferacyjna grozi ślepotą.

Zmiany cukrzycowe w gałkach ocznych wykrywa jedynie badanie okulistyczne. Kluczowe jest badanie dna oka. Do specjalistycznych procedur obrazujących bardziej szczegółowo stan siatkówki w retinopatii cukrzycowej należy optyczna koherencyjna tomografia (OCT) oraz angiografia fluoresceinowa (AF).

Główną metodą leczenia retinopatii cukrzycowej jest normalizacja stężenia lipidów we krwi, poprawa wyrównania metabolicznego cukrzycy oraz uzyskanie zalecanych wartości ciśnienia tętniczego (<140/90 mm Hg).

Retinopatii prostej nie leczy się w szczególny sposób, natomiast retinopatiię przedproliferacyjną (początkowa retinopatia proliferacyjna), retinopatię proliferacyjną i obrzęk plamki (makulopatię cukrzycową) leczy się za pomocą laseroterapii siatkówki (tzw. fotokoagulacji). Zaawansowana retinopatia cukrzycowa jest wskazaniem do witrektomii.

Podstawowy sposób leczenia retinopatii, czyli laseroterapia siatkówki, wymaga rozszerzenia źrenicy. Stosuje się ją w celu zniszczenia obszarów niedokrwienia w siatkówce i twardych wysięków. Laseroterapia jest bezpieczna, można ją wykonywać u kobiet w ciąży.

W przypadku zaawansowanej retinopatii cukrzycowej przeprowadza się witrektomię. Zabieg polega na usunięciu ciała szklistego. Przeprowadza się go w znieczuleniu miejscowym.

U niektórych chorych z ciężką retinopatią stosuje się ranibizumab. Są to podawane we wstrzyknięciach do ciała szklistego przeciwciała monoklonalne przeciwko czynnikowi wzrostu naczyń.

Retinopatię stwierdza się w ciągu pierwszych 10 lat trwania cukrzycy u prawie wszystkich chorych na cukrzycę typu 1 oraz u ponad 60% chorych na cukrzycę typu 2. To najczęstsza przyczyna utraty wzroku wśród osób dorosłych. Po 20–25 latach zmiany w obrębie siatkówki dotyczą już ponad połowy pacjentów. To dlatego, w ramach profilaktyki, każdy diabetyk powinien zgłaszać się na regularne badania okulistyczne.

Poza regularnymi badaniami wzroku do działań profilaktycznych zalicza się także kontrolę poziomu glukozy, stosowanie się do zaleceń lekarza dotyczących leczenia cukrzycy oraz dietetyka w zakresie żywienia. Bardzo ważne jest także prowadzenie zdrowego stylu życia (aktywność fizyczna, brak nałogów) oraz utrzymanie prawidłowej masy ciała.